„Pan Paparura i pies Aj oraz inne historie”. Recenzja komiksu

Wyobraźcie sobie, że podczas grzebania w starej szufladzie znajdujecie pożółkłe czasopismo, a w nim początek znakomitej historii. Czytacie z wypiekami na twarzy, przewracacie kolejne kartki i nagle... koniec! Zaczynacie gorączkowo szukać dalszego ciągu, ale niczego nie znajdujecie. Najgorsza jest świadomość, że autor miał świetny pomysł, lecz z jakiegoś powodu nigdy go nie rozwinął. I choć od powstania tej opowieści minęło kilkadziesiąt lat, człowiek wciąż ma ochotę powiedzieć: no chłopie, przecież nie możesz mnie tak zostawić!

Dokładnie takie odczucia wielokrotnie towarzyszyły mi podczas lektury „Pana Paparury i psa Aja oraz innych historii”. Egmont przygotował niezwykle interesującą antologię mniej znanych prac Janusza Christy, człowieka, którego większości miłośników polskiego komiksu nie trzeba przecież przedstawiać. Przyznam, że chociaż z twórczością autora „Kajka i Kokosza” jestem dobrze zaznajomiony, ze zdecydowaną większością zamieszczonych tutaj materiałów zetknąłem się po raz pierwszy. I właśnie dlatego tak bardzo cieszę się z wydania tego albumu. Okazuje się bowiem, że poza Mirmiłowem, Kajtkiem, Kokiem oraz Guckiem i Rochem istnieje jeszcze całkiem spory kawałek dorobku Christy, do którego wielu czytelników zwyczajnie nie miało wcześniej dostępu.

Na 232 stronach zebrano 27 tytułów, pozwalających prześledzić artystyczną drogę rysownika od jego pierwszych publikacji w latach 50. XX wieku aż po niedokończoną „Polbidę” z 1993 roku. Znajdziemy tutaj komiksy drukowane między innymi w „Jazzie”, „Przygodzie”, „Wieczorze Wybrzeża”, „Głosie Wybrzeża”, „Tygodniku Morskim”, „Nowej Wsi”, „Musicoramie”, „Relaxie” i „Zeszytach Komiksowych”. Całość uzupełniają dwa wartościowe teksty publicystyczne: wstęp Tomasza Kołodziejczaka oraz posłowie Krzysztofa Janicza. Warto również docenić pracę Arkadiusza Salamońskiego, który odpowiadał za renowację zgromadzonych materiałów. Przy tak różnorodnych, często bardzo starych źródłach było to naprawdę istotne przedsięwzięcie.

Nie sposób opowiedzieć o fabule tej antologii w tradycyjny sposób, ponieważ otrzymujemy prawdziwy miszmasz gatunków i pomysłów. Mnie najbardziej przypadły do gustu „Skarby starego zamczyska”, narysowane do scenariusza Teera, czyli Tadeusza Rafałowskiego. To przygodowa historia z kryminalną zagadką, która natychmiast skojarzyła mi się z atmosferą opowieści o Panu Samochodziku, a miejscami również z przygodami Kajtka i Koka z trylogii „Śladem białego wilka”. Jest tajemnica starego zamczyska i całkiem spora dawka napięcia. Równie interesująco zapowiada się „Zaginiona załoga”, przedstawiająca kosmiczną wyprawę, podczas której załoga promu trafia do krainy olbrzymów. Pomysł aż prosi się o rozwinięcie, tymczasem Christa otrzymał na jego przedstawienie zaledwie dwie plansze!

Zupełnie inne atrakcje czekają w „Bajce dla dorosłych”, gdzie autor bierze na warsztat znane baśniowe motywy i przerabia je na pełne humoru, chwilami nieco pikantne historyjki. Tytułowy „Pan Paparura i pies Aj” zabiera nas natomiast na poszukiwanie skarbu, w którym zamkowe tajemnice mieszają się z komediowymi perypetiami bohaterów. Jest jeszcze „Kuku-Ryku”, pełne zwariowanych pomysłów i slapstickowych wygłupów, a także „Polbida”, stanowiąca złośliwą satyrę na przedsiębiorczość rodzącego się polskiego kapitalizmu. Tutaj Christa bez większych ceregieli pokazuje, jak można robić interesy, wykorzystując ludzką naiwność, chciwość i odpowiednie znajomości.

Świetne jest to, że Christa nie potrzebował skomplikowanych scenariuszy, żeby porządnie rozbawić czytelnika. Wystarczała mu komiczna sytuacja, odpowiednio skonstruowany dialog albo bohater, który swoim zachowaniem doprowadzał wszystko do kompletnego absurdu. Dobrym przykładem jest humorystyczna historyjka o dżdżownicach, w której autor z rozbrajającą powagą przedstawia katastrofalne konsekwencje ich wyginięcia. Żart goni żart, ale pod tymi wszystkimi wygłupami kryje się przecież całkiem rozsądne przesłanie ekologiczne. Podobnie wypadają satyryczne scenki obyczajowe, w których rysownik wyśmiewa ludzką głupotę, zarozumiałość czy zwyczajną obłudę. Co ciekawe, mimo upływu tylu lat większość tych dowcipów nadal potrafi wywołać szeroki uśmiech. Oczywiście nie wszystkie. Czasami trzeba uwzględnić realia epoki, w której powstawały, a niektóre puenty nie są już równie zabawne. Jednak nasze przywary pozostają zadziwiająco niezmienne.

Podoba mi się również swoboda, z jaką autor przeskakiwał między konwencjami. Raz potrafił budować napięcie niczym w młodzieżowym kryminale, innym razem bawić się baśniowymi schematami albo w kilku kadrach przedstawić absurdalny dowcip sytuacyjny. Nie wszystko jest jednakowo dopracowane. W najstarszych historiach dostrzegłem niekiedy pewną naiwność narracyjną, a część dialogów zdradza swoje prasowe pochodzenie. Trudno jednak oczekiwać jednolitego poziomu od materiałów powstających na przestrzeni niemal czterech dekad i przygotowywanych dla tak różnych odbiorców. Zresztą właśnie ten gatunkowy rozrzut jest jedną z największych atrakcji albumu.

Sporo frajdy sprawiło mi również obserwowanie, jak przez lata zmieniały się rysunki Christy. We wczesnych pracach widać znacznie większe przywiązanie do realistycznych proporcji i szczegółowego przedstawiania otoczenia. Niektóre ilustracje mają surowszy charakter, a postacie bywają mniej swobodne niż w późniejszych komiksach. Ciekawym przykładem jest opowieść o Louisie Armstrongu. Tutaj autor wykorzystuje mocne kontrasty czerni i bieli, gęste kreskowanie oraz wyrazistą mimikę. Poszczególne kadry przypominają wręcz drzeworyty. Zupełnie inaczej prezentuje się „Kuku-Ryku”, gdzie od początku rzuca się w oczy kapitalne wyczucie ruchu. Bohaterowie podskakują, przewracają się i wykonują najróżniejsze akrobacje, a wszystko przedstawiono z ogromną energią.

Z czasem coraz wyraźniej dochodzi do głosu charakterystyczna dla Christy karykatura. Postacie nabierają bardziej zaokrąglonych kształtów, ich twarze stają się niesamowicie ekspresyjne, a gestykulacja zaczyna odgrywać jeszcze większą rolę. Szczególnie dobrze widać to w „Panu Paparurze i psie Aju”. Tutaj jesteśmy już bardzo blisko stylistyki znanej z przygód Kajka i Kokosza. Bohaterowie mają przesadnie wielkie nosy, szeroko otwarte oczy i miny, które niekiedy bawią bardziej niż same dialogi. Z kolei „Bajka dla dorosłych” zachwyciła mnie bogactwem detali. Poskręcane drzewa, stare chaty, dekoracyjne wnętrza i mocno kontrastowe cieniowanie nadają ilustracjom niemal baśniowy, miejscami nieco mroczny charakter.

Nie można też pominąć kolorystyki. W części historii dominują żywe, kontrastujące barwy, znakomicie podkreślające komediowy charakter wydarzeń. W „Panu Paparurze” szczególnie spodobały mi się nocne sceny, w których chłodne odcienie błękitu i zieleni przełamuje ciepły blask latarni. Z kolei w opowieściach utrzymanych w bardziej żartobliwym tonie kolory bywają znacznie intensywniejsze. Inne prace zachowały swój czarno-biały wygląd, pozwalający docenić precyzję kreski i umiejętność budowania obrazu za pomocą samego tuszu. Bardzo odpowiada mi ta wizualna rozmaitość. Dzięki niej można zobaczyć, jak wszechstronnym rysownikiem był Christa i jak wiele rozwiązań wypróbował, zanim wypracował styl, który dzisiaj kojarzymy z jego najsłynniejszymi bohaterami.

Osobną wartość ma dla mnie możliwość obcowania z tak dużym fragmentem historii polskiego komiksu, której na co dzień właściwie nie widzimy. Te wszystkie krótkie formy, prasowe eksperymenty i okazjonalne publikacje pokazują, w jakich warunkach rozwijało się nasze rodzime medium. Widać też, jak wiele zależało od charakteru czasopisma, dostępnego miejsca i oczekiwań odbiorców. Christa musiał dostosowywać swoje pomysły do różnych formatów, co nie przeszkadzało mu w podejmowaniu kolejnych wyzwań. Z takim zbiorem nie warto się jednak spieszyć. Sam przekonałem się, że znacznie więcej przyjemności daje przeczytanie kilku historii, odłożenie albumu i powrót do niego później. Można wtedy spokojniej przyjrzeć się ilustracjom, porównać poszczególne prace i lepiej docenić pomysłowość rysownika. Zresztą wspomniane teksty Kołodziejczaka i Janicza stanowią doskonałe uzupełnienie tej podróży przez jego dorobek.

Najbardziej uwiera mnie natomiast długość niektórych opowieści. I nie chodzi wyłącznie o to, że są krótkie. One zwyczajnie mają potencjał na znacznie więcej! „Zaginiona załoga” czy przygody Pana Paparury mogłyby przecież rozwinąć się w pełnowymiarowe albumy. Tymczasem pierwsza historia liczy zaledwie dwie plansze, druga pięć. Ledwo zdążymy polubić bohaterów i zainteresować się ich przygodami, a już trzeba się z nimi żegnać. Jeszcze większy żal budzi „Polbida”, ostatni, niedokończony projekt komiksowy Christy. Świadomość, że tej historii nigdy nie poznamy w całości, pozostawia szczególnie gorzki niedosyt. Szkoda również, że część najstarszych materiałów jest tak mocno zagęszczona tekstem. Momentami trzeba naprawdę wytężyć wzrok, żeby wszystko przeczytać.

Ostatecznie „Pan Paparura i pies Aj oraz inne historie” okazał się dla mnie bardzo przyjemną niespodzianką. Nie jest to album, który polecałbym osobie dopiero rozpoczynającej przygodę z twórczością Christy. Lepiej najpierw poznać jego najbardziej rozpoznawalnych bohaterów. Natomiast dla czytelników, którzy wychowali się na jego komiksach albo zwyczajnie cenią polską klasykę, będzie to naprawdę interesująca lektura. Co więcej, wcale nie trzeba być zagorzałym kolekcjonerem, żeby czerpać z niej przyjemność. Wystarczy odrobina ciekawości i słabość do inteligentnego humoru.

Cieszę się, że takie wydania powstają. Nie chodzi przecież wyłącznie o przypomnienie kilku zapomnianych historyjek, ale również o zachowanie dorobku, który bez podobnych inicjatyw mógłby z czasem stać się dostępny jedynie dla garstki kolekcjonerów. Dobrze, że kolejne pokolenia czytelników dostają szansę poznania tych prac, zamiast dowiadywać się o ich istnieniu wyłącznie z opracowań i bibliografii. I chociaż podczas lektury kilkukrotnie miałem ochotę cofnąć czas, żeby namówić Christę do narysowania kolejnych plansz, muszę pogodzić się z rzeczywistością. Niektórych historii nie da się już dokończyć. Można jednak zadbać o to, żeby te, które powstały, nie przepadły gdzieś na dnie zapomnianej szuflady.

A ja mam tylko jedną prośbę do wydawców: grzebcie dalej! Bo jeśli w archiwach polskiego komiksu kryje się więcej takich skarbów, to najwyższy czas je stamtąd wyciągnąć.

Polecana lektura

"Pan Paparura i pies Aj oraz inne historie"

To jest link afiliacyjny. Kupując za jego pomocą, wspieracie rozwój bloga, a cena dla Was pozostaje bez zmian.

Sprawdź cenę w Gildii

[Współpraca reklamowa] Komiks do przygotowania recenzji otrzymałem od wydawnictwa Egmont. Wydawnictwo nie miało żadnego wpływu na moją ocenę.

Zamieszczone w recenzji obrazy pochodzą z omawianego komiksu i zostały wykorzystane wyłącznie w celach informacyjnych oraz promocyjnych, w ramach dozwolonego użytku recenzenckiego. Nie są w żaden sposób używane ani udostępniane w celach szkolenia systemów sztucznej inteligencji.